
رفتار شست و شویی در زنبور عسل؛ چرایی و اهمیت بروز آن
رفتار شست و شویی ، مشابه با رفتار فستون (داربست)، یکی دیگر از رفتارهای جالب توجه در زنبورهای عسل است. این رفتار، رفتاری فردی نیست، بلکه نوعی رفتار جمعی یا گروهی بهشمار میرود که درون و بیرون کندو، بهویژه روی سطح بیرونی کندو رخ میدهد. این رفتار عمدتاً توسط زنبورهای کارگر جوان انجام میشود و معمولاً در پایان دوره جریان شهد اتفاق میافتد.
رفتار شستوشویی “Washboarding” را میتوان در تمام نژادهای زنبورهایی که در گروه زنبور عسل اروپایی قرار دارند، مشاهده کرد. این گروه از زنبورها معمولاً بهصورت دایرههایی با فاصلههای یکسان از یکدیگر میایستند؛ بهگونهای که پاهای عقبی آنها در یک نقطه ثابت قرار گرفته و پاهای جلوییشان به جلو و عقب تاب میخورند. همزمان با این حرکات، زنبورها سطح کندو را میلیسند.
رفتار شستوشویی معمولاً بهمدت یک تا دو روز ادامه دارد، اما در برخی کلنیهای زنبور عسل ممکن است تا دو هفته هم مشاهده شود. برای درک بهتر این رفتار، نکات زیر را در نظر بگیرید:
- این رفتار در داخل و خارج از کندو دیده میشود و تمرکز زنبورها بر روی سطح کندو است.
- زنبورهای کارگر جوان مسئول انجام رفتار شستوشویی هستند؛ یعنی زنبورهایی که در اوج فعالیت، بین ۱۵ تا ۲۵ روز سن دارند. آغاز این رفتار از حدود ۱۳ روزگی آغاز میشود و با افزایش سن، زنبورها وظایف دیگری را بهعهده میگیرند.
- زنبورها از ساعت ۸ صبح شروع به شستوشویی میکنند و این فعالیت تا ساعت ۲ بعدازظهر شدت میگیرد. پس از آن، فعالیت کاهش یافته و تا ساعت ۹ شب ادامه مییابد. این رفتار فقط در روزهای گرم و داغ مشاهده میشود.
- زنبورهایی که رفتار شستوشویی دارند، سطوح زبر را به سطوح صاف ترجیح میدهند.
- این رفتار در زنبورهای وحشی نیز مانند زنبورهای اهلی دیده میشود. با این حال، پژوهشهای چندانی در مورد رفتار زنبورهای وحشی انجام نشده است.
- رفتار شستوشویی گاهی با رفتار ریشبستن (Bearding) مقایسه میشود، در حالی که این دو کاملاً مستقل و نامرتبط هستند. ریشبستن به رفتاری اطلاق میشود که زنبورها هنگام افزایش گرما و رطوبت داخل کندو، بهصورت دستهجمعی در بیرون کندو تجمع میکنند. در رفتار ریشبستن، زنبورها بهصورت گروهی کار نمیکنند، بلکه صرفاً برای جلوگیری از ازدحام داخل کندو، به بیرون میآیند تا شرایط محیطی داخل کندو در وضعیت مطلوب باقی بماند. در این رفتار، دستههایی از زنبورها که میتوانند از انواع مختلف زنبورهای کلنی تشکیل شده باشند، در نزدیکی ورودی کندو بهصورت خوشهای تجمع میکنند. بروز رفتار ریشبستن در کندوهای شلوغ دیده میشود و نشانهای واضح است که باید پیش از وقوع بچه دهی، کلنی را تقسیم کرد.
- رفتار شستوشویی بیشتر در زمان کمبود شهد دیده میشود و نه در دوران جریان شهد. از اینرو، هنگامیکه چنین رفتاری مشاهده شد، باید به بررسی و بازرسی کندو پرداخت.
شاید مایل باشید مقاله “رفتار شست و شویی در زنبور عسل چیست؟ بررسی علمی حرکات ریتمیک زنبورها روی کندو” را این زمینه را مطالعه کنید.

دلایل احتمالی رفتار شست و شویی در زنبورهای عسل
دلایل مختلفی برای رفتار شستوشویی در زنبورهای عسل ارائه شده است:
۱. حذف عوامل بیماری زا از کندو
برخی زنبورداران رفتار شستوشویی را روشی برای حذف عوامل بیماریزا از کندو میدانند. این نظریه توسط پژوهشی که انجام شده، تا حدی تأیید میشود؛ در این تحقیق مشاهده شد که رفتار شستوشویی در نزدیکی یکی از ورودیهای کندو صورت میگیرد، بهگونهای که زنبورهای جستوجوگر بازگشتی از میان مرکز گروه عبور کرده و وارد کندو میشوند. این صحنه چنین بهنظر میرسید که زنبورهای بازگشتی، پیش از ورود به کندو خود را پاکسازی میکنند. این نظریه با تمایل زنبورها به تمرکز بر سطوح زبر هنگام شستوشویی نیز قابل پشتیبانی است. گمان میرود که زنبورها با صاف کردن این سطوح، زیستگاههای مناسب برای عوامل بیماریزا را از بین میبرند.

۲. پاک سازی ذرات باقیمانده یا پسماندها
برخی دیگر از زنبورداران بر این باورند که رفتار شستوشویی بهمنظور حذف ذرات و پسماندهایی است که در طول فصل برداشت عسل روی سطح کندو انباشته شدهاند. این نظریه با این واقعیت که شستوشویی معمولاً در پایان جریان شهد رخ میدهد، همخوانی دارد. زنبورهای جستوجوگر ممکن است هنگام بازگشت از مأموریتهای خود، بهطور ناخواسته ذرات ناخواستهای را به کندو وارد کنند.
همچنین مشاهده شده که زنبورها در ساعات آفتابی صبح رفتار شستوشویی را آغاز کرده و تا بعدازظهر شدت میبخشند؛ سپس این فعالیت کاهش یافته و نهایتاً تا ساعت ۹ شب پایان مییابد. این زمانبندی با ساعتهای اوج فعالیت زنبورهای جستوجوگر یعنی از ساعت ۸ صبح تا ۲ بعدازظهر هماهنگ است و پس از آنکه فعالیت جستوجویی کاهش مییابد، رفتار شستوشویی نیز فروکش میکند.
۳. تقویت فرمون کلنی
رفتار شستوشویی بهعنوان روشی برای اعمال مداوم بوی کلنی در ورودی کندو و درون آن نیز تفسیر شده است. این کار یکی از راهکارهایی است که به زنبورهای جستوجوگر بازگشتی کمک میکند تا سریعتر کندوی خود را پیدا کنند. زنبورهای کارگر با استفاده از پاهای جلویی خود بوی کلنی را پخش میکنند و از آنجا که فرمونهای موجود در بخش انتهایی پا (فرمونهای تارسال) آنها را در این کار یاری میدهد، زنبورها این ماده را بهصورت مکرر اعمال میکنند تا به نتیجه دلخواه برسند.
۴. زنبورهای بیکار
برخی معتقدند که این رفتار زمانی بروز میکند که زنبورهای کارگر بیکار بهدنبال کاری برای انجام دادن در بیرون از کندو هستند. آنها در واقع مشغول تمیز کاری سطح کندو میشوند چون وظیفهای دیگر برای انجام ندارند.
۵. احتمالا منشأ ژنتیکی داشته باشد
تحلیلهای صورتگرفته از کلنیهای مختلف نشان میدهد که برخی زنبورهای کارگر در بعضی کلنیها بیشتر از دیگران به رفتار شستوشویی میپردازند. این امر میتواند ارتباط مستقیمی با ساختار ژنتیکی داشته باشد، بهطوری که زنبورهای نسلهای آینده نیز احتمالاً رفتار مشابهی با نیاکان خود نشان خواهند داد.
۶. گرسنگی
زنبورهای کارگر در فصلهایی که منابع غذایی کمیاب هستند، بیشتر به رفتار شستوشویی میپردازند، برخلاف زمانی که غذا بهوفور در دسترس است. بنابراین، این رفتار ممکن است نشانهای از تلاش زنبورها برای صرفهجویی در مصرف انرژی باشد؛ بهجای آنکه بیهدف به جستوجوی منابع غذایی خارج از کندو بپردازند، ترجیح میدهند منتظر آغاز دوباره جریان گرده و شهد بمانند.
نتیجه گیری
زنبوردار باید بهمحض مشاهده رفتار شستوشویی در کندو، آن را بازرسی کند. بررسی سادهای از کندو میتواند نشان دهد که همه چیز در وضعیت طبیعی قرار دارد یا خیر. رفتار شستوشویی هنوز بهطور کامل شناختهشده نیست و در نتیجه، دلایلی که برای آن مطرح شدهاند نیز کامل و قطعی بهشمار نمیآیند. با اینحال، بدون شک زنبورهای کارگر با انجام این رفتار در تلاشاند پیامی را به زنبوردار منتقل کنند. بنابراین، زمانیکه چنین رفتاری مشاهده شد، بهتر است کندو بررسی شود تا از کافی بودن ذخایر غذایی اطمینان حاصل شود و در صورت کمبود، تغذیه کمکی برای زنبورها فراهم گردد.

از همراهی شما سپاسگزاریم و امیدواریم مطالعه این مقاله برایتان سودمند بوده باشد. اگر در خصوص این مقاله نظر یا تجربه یا نظر خاصی دارید لطفا جهت بهره برداری دیگران آنرا در قسمت دیدگاه ها به اشتراک بگذارید.
ترجمه مقاله توسط مرکز تخصصی زنبورداری و پرورش ملکه ارجان صورت گرفته است.


دسترسی سریع به آخرین مقالات مرتبط :

